Een plantenwandeling uit 1975 in de herhaling (1)

In Augustus 1975 liep de heer Joh. Bolman vanaf het standbeeld van Domela Nieuwenhuis via de Haarlemmerweg naar Sloterdijk. Bolman, taalkundige van beroep en als amateur “tot op specialistische hoogte doorgedrongen in de botanie” deed verslag van deze twee kilometer lange wandeling in zijn boek ‘Wilde planten in en bijAmsterdam’ (Thieme, 1976). Grote delen van de Haarlemmerweg zijn sinds Bolman onherkenbaar veranderd en de industriële ruigtes die hij zag zijn verdwenen. Je verwacht in 2013 dan ook weinig terug te vinden van de 130 planten die Bolhuis 38 jaar gelden vond. Toch gaan we binnenkort deze wandeling overdoen in de jaarlijkse Cryptoforestry + Boskoi wandeling om te kijken hoe de wilde planten op dit traject zijn mee veranderd met de stad zelf. Een onderwerp dat ook Bolhuis bezighield. Regelmatig ziet hij de aanwezigheid van bepaalde soorten in het licht van stedelijke ontwikkeling. Ook hij heeft aandacht voor de ontsnapte tuinplanten die de Nederlandse bermen en voetpaden een steeds exotischer aanzicht geven. Hieronder volgen we Bolhuis over de Haarlemmerweg aan de hand van afbeeldingen, uit voornamelijk Google.maps en de Amsterdamse beeldbank, en in zijn eigen woorden.

Haarlemmerpoort

“Mijn jonge vriend Eddy Weeda had me al enige tijd geleden gezegd, dat ook aan de Haarlemmerweg bij een ‘sluisje’ o.a. een tongvaren groeide en daar wilde ik eens naar zien. Maar tevens was in verband met dit boekje het plan in  me opgekomen, de hele weg tot Sloterdijk botanisch te bekijken. Het zal de lezer toch wel verbazen dat ik op het traject van circa 2 kilometer, meer dan 130 hogere planten noteerde, bijna een tiende deel van alle wilde soorten die we in Nederland kennen, de zeldzame en zeer zeldzame inbegrepen”

Nassauplein
"Ik passeerde dus de poort en kwam vandaar op het Nassauplein met het mooie standbeeld van Domela Nieuwenhuis, door zijn aanhangers destijds 'de oude man' genoemd, en stond op de drukke Haarlemmerweg die aan de zuidkant vrijwel aaneengesloten in bebouwd. Aan de andere kant van de weg loopt echter langs de bazaltglooiing of kade van de vaart een betegeld voetpad, dat later overgaat in een aarden pad langs een grasberm."    

Haarlemmerweg 57

“U kent natuurlijk de glimmende blaadjes van Selderij die in de groentesoep gaan. Die komt ook wild voor en vertoond zich bloeiend  op de glooiing bij huisnummer 57. Het is een soort die op wat zwakzilte plaatsen groeit; ook de Haarlemmervaart valt daaronder, want de typische uitgesproken zoetwatersoorten als waterlelie, gele plomp en pijlkruid zult u tevergeefs zoeken.”

Gasverdeelstation-West (foto 1980)

"Aan de westkant van dat parkje begint het gebouwencomplex van het gasverdeelstation-West, waarvan de toegangspoort via een brug te bereiken is. De glooiing gaat daar over in loodrechte, gemetselde kaden. Bijna in het nog al vervuilde water staand, bloeide aan de kade van de wegzijde een forse Gewone engelwortel.”

Haarlemmerweg 317-321

"Ter hoogte van de Maggifabriek is weer en brug, waarover de goederenlijn van de Centrale Markthallen loopt, wat ten noorden van de brug aansluitend op de spoorbaan Sloterdijk-Amsterdam Centraal. Iets westelijk van de brug ligt een klein sluisje. Eerst neusde ik even op de ruige terreinen van de soepfabrikant maar vond er niets bijzonders. Daarna ging ik goed uitkijkend over de brug en bekeek een deel van de bermen langs het spoorbaantje. Het stond er vol met Zeepkruid. Het rasterwerk van het aan de spoorbaan grenzende terrein van het gasverdeelstation was getooid met talloze trechtervormige bloemen van de Akkerwinde. Een andere leuke plant daar was de Beemdkroon.” 

Tongvaren

“Aan de overkant was nog veel  meer te zien. Daar bleek zich in de kademuur een Bergroos te hebben genesteld. Aan de voet van deze struik ontdekte ik,door een daar o.a. mede aanwezige Mannetjesvaren goed verborgen en tegen de zonneschijn beschut, de tongvaren waarop ik door mijn vriend geattendeerd werd. Volgens hem moest er ook een Steenbeekvaren groeien,maar die kon ik niet ontdekken.”

Haarlemmerweg 201

 “Voortgaande langs het pad, op de glooiing ter hoogte van huisnummer 201. In de buurt stonden tevens het Driedelig tandzaad en de Zeezuring.”

Haarlemmerweg 317-321 vervolg
Luchtfoto 1969
“Ik zag langs het spoorbaantje op die windstille zomerdag Akkerdistels, het hoge Boerenwormkruid, Stinkende Gouwe. Dat aan het goederenlijntje ook de lichtgele bloemtrossen van de Wilde Reseda te zien waren was eigenlijk te verwachten. Teruggekeerd aan de zuidkant van het water, nog ter hoogte van de Maggifabriek bij een sluisje en een bruggetje in de vaart. Tijd om uit te blazen in de schaduw van een daar staande Wilde lijsterbes. De Noordkant der vaart grenst daar aan enkele tuintjes en ik moest de pol Wilde marjolein toch wel als een ontsnappeling uit een van die tuintjes beschouwen. Ten aan zien van enige prachtexemplaren van de Keizerskaars was een soortgelijke twijfel eveneens gerechtvaardigd. Het bij dat sluisje nog steeds vervuilde water was bedekt met Grote kroosvaren." 

Haarlemmerweg 20
Foto 2010
"Aan de kant bij dat sluisje bloeide het hoge Liesgras. Er viel bovendien een mooie vegetatie van Moerasdoorn te bewonderen. Op de sluisdeuren zag ik ook nog wat Plat beemdgras,een familielid van Straatgras. Onder de heg van een der tuintjes stond Stijve Klaverzuring, een tuinonkruid, even proeven is ongevaarlijk. De plant is bij ons sinds lang ingeburgerd en komt in moestuinen zo veelvuldig voor, dat we one nauwelijks meer realiseren dat ze van oorsprong in Europa een uit Noord-Amerika afkomstige emigrant is.”

Haarlemmerweg 337

Kampioen 1977

“Mijn wandeling de geleidelijk breder wordende Trekvaart voortzettend, merkte ik tegenover het autobedrijf Audi-NSU de mooie Zwanebloem op. Dicht bij stond ook de Gele lis. Langs de vaart lag nu een vrij brede grasberm, waarin hoge planten Bereklauw, Gewonen Smeerwortel, Akkermelkdistel, Kropaar, Kruldistel, en Frans raaigras stonden. Meer naar de wegkant groeide de Wilde peen en Gewoon Duizendblad. Aan de waterkant zal ik Oeverzegge. Verder groeide er dicht bij het water een pol Pitrus.”  

Haarlemmerweg ?

“Na de Patriafabriek aan de bebouwde kant kwam Sloterdijk al aardig in zicht, doch de koek was in botanisch opzicht nog niet op”

Haarlemmerweg 375-377

"Bij het bedrijf Boldoot, waar weer een brug over vaart lag, dreven aan de overkant in het nu helderder water de bladen van de Veenwortel. Een nieuwe overplant op deze wandeling was de Moerasspirea. Het voorplein van Boldoot had wat zandige kanten, hegeen zich onmiddellijk in de daar aanwezige soorten manifesteerde: Vlasbekje, Gewone Teunisbloem, Wondklaver, Slaapbol.”

“Tot station Sloterdijk, was het nu nog een stapje. Het aantal tuinonkruiden op de dichtgetreden aarden berm die daar langs de hoofdweg liep, was opvallend groot, vermoedelijk doordat de Haarlemmerwegbewoners er hun tuinafval deponeerden . Ik zag Kroontjeskruid, Tuinwolfsmelk, Zwarte Nachtschade, Harig knopkruid, Klein knopkruid, Korrelganzevoet en zelfs wat Reuzebalsemien, van origine uit Midden-Azie afkomstig.”

Haarlemmerweg 335

“Bij de Linmij was een stevig aarden talud aan de waterkant, waar ik toch nog even moest rondzien. Daarop zat het platte bladrozet van de Grote varkenskers. Ten slot we er de Echte kamille.”

“Later ben ik eens 10 minuten op de Haarlemmerweg gaan staan en heb de naar Sloterdijk zoevende wagens geturfd. Dat waren en 100 dus rond +- 600 per uur. Maar van de merkwaardige plantenwereld daarlangs hebben de bestuurders dan geen van allen iets gezien!”

Plants in & near Amsterdam

 
The backcover to mr. Joh. Bolman's 'Wild plants in and around Amsteram' (1976) informs us that at least half of the 650 native Dutch plant occurring outside nature reserves can be found in Amsterdam. The people of Amsterdam have always been fond of bragging about the biological richness of their city. Mr Bolman writes with the flamboyancy of an Austrian border-guard but he makes up for it with geeked-out precision. Each of the ten chapters deal with a specific family of plants or environmental condition and because of the detailed descriptions he has made it easy for the reader to go out and find specific communities of plants or even individual plants. He mentions for instance a common mallow for years growing behind the fence of the bicycle parking on the West side of the Amsterdam central, I am severely tempted to jump in a train to check if it's still there. The information in this book is very time-specific (summer 1975) but Bolman often refers to the 1852 'Flora Amstelaedamensis' to illustrate changes in the flora and he also relates plants to all sorts of man-made changes in the landscape. This is an old-fashioned book that is brimful with information. It also shows that urban botany also concerns itself with urban history in the most broadest sense.

Vegetables of the Amsterdam Pavement

Stoepgroente (pavement vegetables) is a funky little book edited by Claude Biemans on edible plants in Amsterdam. This is not a guide but more something of a urban weed freak show giving 33 pictures of 'real' edible plants (you know: vegetables (and herbs) you can buy at the supermarket) found in Amsterdam. No further information is given but I suppose we are to understand this book as a way of showing how diverse the wild plant urban landscape can be, and also to what extent domesticated plants are still ready to enter the uncultivated grime of the city where no gardener or peasant will water and fertilize. 

  
 

Sloterdijk Pacman Foraging

1) Yesterday's Sloterdijk forage expedition (8 May 2011, Amsterdam) brought together nine people ready to get their hands dirty in the Middle Kingdom of Weeds. Spreading out as two groups we hoped to find, harvest and log edible wild plants in a relatively randomly selected part of Amsterdam. The directions from walking were produced on route by a .walk script generating a wandering path of alternating sequences of 'chase' and 'scatter' based on the mechanism that guide the movements of the ghosts in Pacman, a game that essentially deals with the problems of food foraging in an inhospitable world. The two groups agreed beforehand to meet again at the starting point after 75 minutes.

2) The theme we wanted to explore with this expedition was the caloric content of city greens. Without any claims to scientific precision the final harvest was sorted and weighted and should give us an indication about the balance between the energy invested and gained when urban foraging (see one half of the results). In the end we foraged for diversity, collecting samples of as many different edible food stuffs we could find rather than take all that was usable. We could easily have spend an hour digging up the roots of the thistles we found at the centre of a roundabout, but as we were not prepared to use all of it this would have been bad practise. The momentum for the consideration that a globalized food industry is probably a bad idea is growing and foraging is considered as one possible alternative source of local food. From this perspective any well informed guess on the number of people a city can feed is a strategic piece of information. Our expedition will not answer this question but I certainly felt that resources are not scarce, especially when taken in consideration that through a different regime of maintenance (read: weeding) the overall quantity of edibles could easily be enlarged in a short amount of time.   

3) The concern for caloric value and energy efficiency is a peasant concern. The forager is not a Homo Economicus and uninterested in finding optimal paths between the statistical correlations that map output maximization and input minimization. Diversity is not a luxury but a biological necessity on which calories should unhesitatingly be wasted. In the words of William Burroughs: "It is not necessary to live, it is necessary to travel." The use of game algorithms was a jokish way of criticizing any attempt to discredit foraging on peasantry terms.   

4) As the start of our walk I found myself at a junction with indeterminate exits. With the Sloterdijk station in my back, a three lane bus ramp in front of me, tower blocks to the right and large scale infrastructural works crossing the horizon on the left, our position offered a uninviting perspective with limited views. Where to go? As a group we started scanning the surroundings for patches of green that we might want to take as our target, looking at the code to see what we should do because we couldn't see any. We selected a direction towards an invisible diagonal point ahead of us 500 meters in the distance. After only ten meters we made our first edible weed catch of the day. Growing between ornamental violets in a huge flowerpot, this plant, the name of which now escapes me. This would prove to be the first instance of a pattern that would direct our ghost-steps for the entire duration of the walk: aiming to move ahead, towards an unknown point beyond were we could see, interrupted by the visible reality of omnipresent weeds in the corner.

5) The implicit idea behind the way the .walk code was structured is that a walk always travels between points, between places of use separated by something else. After 75 minutes we had walked only a short distance but we had visited five areas containing specific communities of plants (a flowerpot, a grassy field, the inside of a roundabout, the line of trees hiding the Telegraaf office from the road, an overgrown strip of land between the road and the blind wall of a warehouse). That is at least how I would afterwards order our walk into discrete units of place, but I don't actually recall us moving from target to target at the time. We weren't moving from one location to the next, we were moving though a landscape that was offering something everywhere all the time. The fact that we had to cross several busy roads did not diminish this sensation.

6) The one foraging location that did make a definite impact was a small segment on the inside of an enormous roundabout. Most of it was mowed but a small area was carved with ditches and adorned with little hills of dirt and here the plants could grow without obstruction. On one side the ground had been disturbed more recently and here we found different plants than on the other side that hosted thistles, cow parsley and a few other edibles whose name I don't recall (I am a novice with a terrible memory for such things). In the recent ditch we found several large strands of wild rocket which, we theorized, will mean that it is good at colonizing freshly disturbed soils. Based on this simple observation one can start to predict where one specific plant may be found and how you can bring it closer to you: think of a small observation like this as the beginning of a framework that will make hospitable even the most forlorn outposts of the Middle Kingdom. We spend some time harvesting the roots of milk thistle, a plant that according to my 'Food for Free' guidebook was brought to Northern Europe as an extremely useful pot herb from the Mediterranean. Intellectually I get it. To us novices the wild rocket is a better plant to really get the issues of urban foraging in focus. It looks exactly like the normal rocket an Italian restaurant puts on your pizza but it has a far richer, dare I say wilder, taste than its domesticated supermarket form. Bland products really are the price we pay for industrialization. While we were standing there, chatting, exploring and exchanging bits of information, guide books at the ready, we were laughed at loudly and mockingly from behind open car windows waiting for the traffic light to go green. The Mike-the-Situations of this world are clearly not yet ready to join our shores.

7) Afterwards we sampled a bit of Comfrey (smeerwortel) root: it was the foulest thing I have ever tasted. It was fed to us for this purpose.

 

ps) This report will be added to as fellow foragers will publish their reports and as I rewrite my own. A report by Michelle Kasprzak is already available. 

Theun's Pac-map of our walk.

Our first find, notice that yellow hand.

Caloric table.

The first of two sheets of .walk code.

At the roundabout.

Harvesting Thistle roots.

Found several plants mentioned in Food for Free.

The harvest sorted.

The fabled wild rocket.